The Most Prolific Chamoru Writer

For those wanting to learn more Chamoru or practice their Chamoru reading, the most prolific writer in the Chamoru language remains playwright and language teacher Pedro Onedera. He has written books, poetic collections, numerous plays and regularly publishes a column in the Pacific Daily News, which is written in Chamoru with an English translation. For those at the beginning of their Chamoru learning journey, his writings might be too difficult or complex. But for those who are already at the intermediate level of learning, they are a great way to push yourself in the language and really try to engulf yourself in a Chamoru narrative or series of argumentative points. 

Here is his most recent column from this week talking about hÃ¥yi i gayu-ña gi i botasion guini giya GuÃ¥han guini na sÃ¥kkan. 


************************

Ti bai hu bota engkåmen yan hagas hagas

by Pedro Onedera

Pacific Daily News

August 5, 2020

PÃ¥’go na simÃ¥na na ma tutuhon i sanhalom botadot para i primeru ileksion ni’ para u ma go’te gi iya Kumision Ileksion GuÃ¥han na ufisina gi iya HagÃ¥tña. Put i bente-nuebi ha’ na taotÃ¥gues para u fanma ayek para tÃ¥’chong sinadot siha yan tres na kandidÃ¥tu para i siyan konggressu yan noskuÃ¥ntos kantidÃ¥n mahot yan bisa-mahot siha, bai hu ina tÃ¥ddong i manmalÃ¥lagu gi i fine’nana dos na gurupu.

Bai hu na’sahnge ha’ disision-hu put para kandidÃ¥ton songsong-hu para mahot yan bisa-mahot kontodu ayu siha ni’ manmalÃ¥lagu para oditot pupbleko, i CCU yan i Inetnon Idukasion Bord. Bai hu pega ha’ nÃ¥ya gi i aire astaki gaige yu’ gi i sagan mambota osino bai hu po’lo ya bai hu fa’disision-maisa gi i ileksion hinirÃ¥t.

Unu hu tungo’ put i kareran sinadot yan konggressu siha, bai hu gof konsedera na ti bai hu bota engkÃ¥mben siha ni’ ti ma cho’gue hÃ¥fa ma primeti u ma petsigi annai manmalÃ¥lagu yan hagas-hagas na sinadot siha ni’ esta ma matkÃ¥yi tiempo gi i Liheslaturan GuÃ¥han.

Mistet, bai hu nÃ¥’i chÃ¥nsa i mannuebu na kandidÃ¥tu siha kosaki bai hu atan fina’i’che’cho’-ñiha yan hÃ¥fa ma kumple yangen ma fa’tinas hÃ¥lom despues di i disision bineta ni’ i pipbleku.

Bai hu go’te tinago’ i maga’hÃ¥ga na para bai hu areklÃ¥yi nuebu na otdenÃ¥rio, piot gi hinasso yan binisitan lina’lÃ¥’-hu guini gi i islÃ¥-ku ni’ hagas di hu chule’ rigulÃ¥t desde tiempo annai mambobota yan manapÃ¥pasi yu’ kontrebusion. Hu empÃ¥tte este na siñente yan pumalu taotao siha ni’ kulan mamparehu siñenten-mÃ¥mi ya manyayas ham ni’ hagas hagas na bishio yan hinanao pulitikÃ¥t ni’ taifinakpo’ yan taifinetma tiempo-ña ya este na siñente gof tÃ¥ddong gi hinanao ayu siha na Demokrat, RipÃ¥pblikan yan Indipendiente na taotÃ¥gues siha.

Ya mÃ¥tto di gof pinalala’i este na hinanao gi i neskuÃ¥ntos siudadÃ¥nu guini gi i tano’ piot sa’ ti GuÃ¥han ha’ na kontodu i sanlagu ni’ ayu takhilo’ pÃ¥’go i tiempon peste yan i atburoton rÃ¥san taotao gi meggai kumunidÃ¥t siha. CHenglong este entre manaicho’cho’, tinemban ikunumiha, hinanao kinalamten eskuela para i famagu’on-ta, yan i menos minagof taiguihi bumiÃ¥hi, mamÃ¥han, huegu siha, dinanña’ gurupu siha, yan chumochon sanhiyong gi i fañochuyan. Todu ha’ maninafekta ni’ i tiempo esta.

Sigun ginen i listan kandidÃ¥tu siha, gagaige ha’ i kinse na tÃ¥’chong para i pattidan pulitikÃ¥t, menos asta katotse pÃ¥’go para i RipÃ¥pblikan. Ginen este na lista, guaha nuebi na engkÃ¥mben gi i DemokrÃ¥t yan tres tetehnan gi i RipÃ¥pblikan. Ti manmalÃ¥lagu para sinadot siha si Regine Biscoe Lee, si William M. Castro, yan, guini gi hihot alacha ha’, si Louise Borja Muna maskeseha malÃ¥lagu pÃ¥go si Castro para Tai-Boton Diligao guatu gi i Gima’ RipresentÃ¥nten Guma’ EstÃ¥dos Unidos tÃ¥tkumu RipÃ¥pblikan.

Guaha kuÃ¥tro na hagas-hagas sinadot siha ni’ todu ha’ ManripÃ¥pblikan ya tÃ¥ya’ Pattidan Demokrat na hagas-hagas. Dosse ha’ mamalÃ¥lagu put todu ni’ mannuebu ya siha bai hu nÃ¥’i komfiansiÃ¥-ku gi i balotu-hu.

Sais manmalÃ¥lagu gi parehu i dos pattida ni’ bai hu mÃ¥tka para i primeru ileksion sa’ put i areklo na un pattida ha’ nÃ¥ya u fanma bota ya yanggen todu fuma’tinas entre i dosse, bai hu mÃ¥tka na’an-ñiha para i ileksion hinirÃ¥t.

Lao, bai hu estudia fine’nana hÃ¥yi gi engkÃ¥mben siha chumo’gue patsino macho’cho’ makkat pÃ¥’go annai manma tÃ¥ta’chong pues ayu na bai hu disidi kao hayi entre manggaige manmacho’cho’ magÃ¥het yan tunas. Ti mÃ¥ssa’ yu’ bai hu disidi hÃ¥yi mumirese botu-hu.

Hu tungo’ todu i tres na kandidÃ¥tu siha ni’ manenteresao gi i ta’chong diligao EstÃ¥dos Unidos. Hu tungo’ kostumbren-ñiha yan pulitikÃ¥t-ñiha lao bai hu didisi hÃ¥yi entre iya siha mumirese i botu-hu yanggen mÃ¥tto i tiempo.

Imel Peter R. Onedera giya balauroboy@gmail.com.

Comments

Popular posts from this blog

Chamoru Love Sayings

Announcing the 2012 Guam Political Sign Awards

A Family With Any Other Name...