Setbisio Para i Publiko #33: I Estorian Sirena

Ti Guahu tumuge' este. I sodda' este gi internet lao ya-hu muna'famta este guini gi iyo-ku blog. Sa' ti meggai na kabÄles na tinige' taiguini gi Fino' Chamorro sodda'on gi internet. Gof impottÄnte este na estoria gi kotturan Chamorro. Gi inaligao-hu put i estoria-ta, esta hu interview fa'na'an mas ki dos siento na manÄmko'. I meggaiña manininterview hu faisen este na finaisen "gi dumangkolo'-mu, hÄfa i lihenden pat estoria na'manman sina un huhungok ginen i mañainÄ-mu pat i manacha'amko'-mu?" Kalang kada unu sumÄngan este na estoria put si Sirena.

**********************


Estorian Sirena

Åntes na tiempo, guĂ„ha un familia mañasaga giya HagĂ„tña. GuĂ„ha lokkue' un bunitan palao'an gi familia ni na'an-ña si Sirena. Gus ya-ña si Sirena ñumangu, espesiatmente gi halom i saddok HagĂ„tña. I nĂ„nan Sirena ha sangani gue' na kalan guihan gue' gi halom hĂ„nom.

Un diha, tinago' si Sirena as nÄna-ña na para u cho'gue tareha-ña, lao humanao si Sirena para i saddok. Matto i lalalo'-ña i nanan Sirena annai ha li'e' i taibida-ña si Sirena. Pues humuyong i nana para i saddok, sa' ha tungo' na siempre gaige si Sirena guihi. Duru ha agang si Sirena, lao lumi'of si Sirena pÄpa' para i mas tÄhdong na patte gi saddok, todu pÄpa' asta i fondo. Sisigi ha' umagang i nana, lao ti manoppe si Sirena.

Esta taipasensia i nana, ya gus lalalo' gue', pues ha kÄhnayi si Sirena, "Sen bÄba hao na patgon! Ti ya-mu manosge! Annai hu agang hao, ti humuyong hao gi saddok, lao lumi'of hao papa' para i fondo! Gaige hÄlom hÄnom hao kalan guihan, pues un fama'guihan!" Gigon ha' monhayan kumuentos i nana, ensigidas matutuhon mama'guihan i tataotao-ña si Sirena.

Lao hiningok i matdision as matlinan Sirena, ya ha sangani i nanan Sirena na, "HÄda-hu gue'! Ya malago'-hu na para u taotao i patte-hu!" Pues lamita gi tataotao-ña mama'guihan; i sintura para hulo' palao'an ya i sintura para papa' guihan.

Matto na triniste si Sirena ya ha tungo' na ti siña gue' humuyong gi hanom. PÄ'go, i rainan matingan si Sirena, ya todu i guihan yan i gÄ'ga' tÄsi i tentago'-ña.

Otro na Betsion

Åños yan Äños maloffan guĂ„ha sumĂ„ga un palao'an na nĂ„'an-ña si Sirena yan i familia-ña hihot gi saddok Minondo. Åhe' ti put i guiya mas pĂ„tgon yan bunita gi famagu'on; guiya lokkue' i mas suaben kurason. Lao guĂ„ha unu difekto-ña. Ga'o-ña ñumangu yan humugando kini u cho'gue i che'cho' siha ni tinago' gue' as nĂ„na-ña para u cho'gue.

Amanu na guÄha lugat, malÄgu ume'kakat para u ñangu gi saddok ni hihot gi gima'-ña. Gof ya-ña i hanom, ya kada tinago' as nÄna-ña ñumangu nÄya, Äntes di u fÄtto gi matÄgo'-ña yan despues di ha cho'gue i matÄgo'-ña. Despues di ñumangu, matÄ'chong gi kanton sÄddok para u gosa i riflekto-ña gi guinaiya gi manchÄgo' siha na lugat. GuÄha na hinago' oras yan oras para u cho'gue un dikike' na tinago'.

Maseha gof guinaiya as nÄna-ña, lao meggai na biÄhi na malingu pasensia-ña. Put i para u mas chaddek matÄgo' si Sirena, enespanta as nÄna-ña na i rai i hanom un diha siempre u ginacha' ya u binastsala pÄpa' gi raino-ña. Enlugat di u ma'Ä'ñao si Sirena, ha tutuhon gumuifi i rai i tasi, ha konsededera kao atanon, yan bunito, ha chachagi lumi'e' gi hinasso-ña i buniton i kastiya-ña.

Pues yanggen humanao pÄ'go ñumangu, ha diseseha na u li'e' i rai i tasi ya u kinenne' para ayu na lugat anai ha cho'gue hÄfa i malago'-ña ya ningai'an ta'lo na u cho'gue ayu siha i manlangnga' siha na cho'cho' yan tinago'.

Un diha tinago' si Sirena as nÄna-ña para u fanggagao ha'iguas para guafi. Ha pÄpÄgat i palao'an para u lachaddek tÄtte. Ha entendet i palao'an para u fanosge, lao anai mamomokkat gi kanton sÄddok, kulan ina'agang ni kantan i ichan anai popoddong gi hanom, ya ti siña ha riseste i inagang.

Este na biÄhi Äpmam hinanao-ña si Sirena ya malingu pinasensian i nana-ña. Ha Ägang i haga-ña lameggai na biÄhi, lao ti manoppe. Humanao i nana gi halom uchan para u inespiha, ya anai ha li'e' na ñumañangu i haga-ña gi saddok, nina'gof bubu ya ha essalague, "U puede mohon un nina'huyong guihan, nu i rai i tasi, tailayi na palao'an!" Lao, guihi na momento, i guellan i palao'an - si Doña Rufina de Malbuelo - mamomokkat gi chalan ya ha hungok i matdesion. Ma'Ä'ñao nu i tinailayi, umessalao i guella ensigidas, "Lamita giya guiya iyo-ku. Na'sÄga iyom-mÄmi i kurason-ña!"

Gi halom hĂ„nom, ha siente estrañu na siniente si Sirena, ya gof hinengang, anai ha a'atan i sampapa' gi tataotao-ña mama'dadalak guihan, go'naf yan todu. Anai ha tutuhon ñumangu para i inai minantieni kannai-ña nu i un bastos na kannai. Guiya i rai i tasi. Ñumangu i dos huyong gi mattingan, ya ti ha hungok i katen nĂ„na-ña.

Desde ayu na tiempo sumÄga tÄddong gi tasi si Sirena gi liyang siha anai i ininan kandet lalaolao, anai ha chuchukan siha i cha'guan tÄsi yan manhugagando yan i kulepblan tÄsi. Guihi gi nao'ao na kulot asut, matÄtÄ'chong gi un tronon tÄ'gong tapon, ha papainie i attelong gapot ilu-ña, ha kÄkÄnta sen despasiu i kanta siha ginen i pinatgon-ña.

Gi Pasgua, ma a'alok, na i mames na sunidon i kampÄna siha hohongga pÄpa' gi liyang hÄnom, lineletge minahÄlang i kurason-ña. Ha tÄtÄnga ñumangu gi saddok taiguihi anai pÄpÄtgon gue'. Ha mahÄlangi mamokkat gi chalan i sengsong yan i amko' yan kulot Äpu na guma' Yu'os. Ti ha tungo' na i mañiñila' na kandet gi me'nan i santa Marian Kamalen para u inina i hinanao-ña tÄtte para i lina'la' ni ginen ha tungo'.

Kada pupuengen Pasgua, ha guiguifi si nana-ña i mismo guinifi - na mÄtto tÄtte si Sirena ya manggagao Äsi'e'. MahÄlang si Sirena nu i familia-ña yan todu i atungo'-ña siha. MahÄlang lokkue' para u ayuda i nana-ña. Ha tatayuyot si nana-ña para u tinaitayi para un na'ma'Äse' na palao'an ni ningai'an na u li'e' gima'-ña ta'lo.

PÄ'go gi todu i patte gi tano', ma sÄsÄngan nu i pasaheru siha na ma li'e' si Sirena - un bunita na palao'an yan kun similot na dadalak guihan - ni kumÄkÄnta manna'piniti na kÄnta siha para u eppok siha para i na'mahÄlang na raino gi tasi.

Comments

Popular posts from this blog

Chamoru Love Sayings

Announcing the 2012 Guam Political Sign Awards

A Family With Any Other Name...